Durumların ya da olayların zamansal olarak kendinden sonraki durumları her zaman etkilemesine ve böylece sonraki durumların biçimlenmesine, ortada her zaman bir bağlantının söz konusu olmasına nedensellik denir.
Nedensellikteki etki ve sonuç kavramları iki bakımdan eleştirilebilir. Birincisi, etki kavramı dilbilgisel düzeyde içinde bir “eden” olarak özne içerir. Oluş yorumlanırken her bir olay parçacığı için bir eden varsaymak, nedensellikteki bağlantı önermesiyle çelişir; çünkü bu, aslında o öznenin kendi geçmişinden bağımsız olduğu düşüncesidir. Oluşun geri kalanından sıyrılmış bir biçim olarak öznenin varlığını kabul etmek, nedensel düşünmeyi olanaksızlaştıracaktır.
Sonuç kavramıysa bir durağanlık ve devimsizlik olarak oluşa karşıdır. Oluş, asla olmuş bitmiş, duraklamış ya da durmuş bir şey değildir; o yalnızca olur ve sürer.
İkincisi, etki ve sonuç kavramlarıyla ulaşılmış –ya da üretilmiş– olan özne ve nesne varsayımları izolasyonla sonuçlanacaktır. Oysaki biçim, varlıktan ayrı bir parça değildir. Temelde izole bir şey yoktur.
Nedenselliğin bir diğer önermesine göre, aynı ortamdan aynı sonuçlar çıkar. Bu, empirizmin bir ana dayanağıdır. Bu düşünce, tarih boyunca yer tutmuş, bilimsel olarak temellendirilmesiyle güç kazanmış ve gücünün doruğuna on dokuzuncu yüzyıla egemen makine evren dünya görüşünde ulaşmıştır. Makine evrenin Sanayi Devrimi ile geliştiği söylenebilir. Buna göre, insan da bir makinedir ve sistematik olarak işler.
Nedensellik, bilimde kuantum devrimine dek ciddi anlamda neredeyse hiç sorgulanmamıştır. Kuantum ile doğan belirsizlik ilkesi, nedenselliğe belirli noktalarda karşı sav olarak ortaya çıkar. Belirsizlik ilkesinin temel önermesi şudur:
Bir parçacığın konumunu ve momentumunu aynı anda tam doğrulukla ölçmek imkansızdır.
Burada nedenselliğin ampirist yaklaşımındaki “sonucu belirleyebilme” olanağı çöker; çünkü belirsizlik ilkesine ve modern matematiğe göre sonuç üzerine yalnızca olasılık hesabı yapılabilir. Nedenselliğin geri kalanı kuantum karşısında ayakta kalabilir.
Dizi: Özgürlük Sorunu
Yorum Yap